Asielbeleid

DOSSIER
Asielbeleid
De aangekondigde asielcrisis
Nicole Besselink − 20/10/15, 11:10

© anp. Vrijwilligers van het Rode Kruis brengen een opvanglocatie voor vluchtelingen in Dordrecht in gereedheid.
Het kabinet lijkt totaal overrompeld door de groei van het aantal asielzoekers. Hoe kan dat? Vorig jaar al probeerde toenmalig staatssecretaris Teeven Nederland te waarschuwen. Hij vond weinig weerklank, ook niet in het kabinet.

Nu problemen met de opvang en huisvesting van asielzoekers veel aandacht krijgen, komt de vraag op of Nederland heeft zitten suffen
Vijf jaar. Zo lang weten we volgens Diederik Samsom al dat in Syrië mensen op de vlucht slaan en hun weg zoeken naar Europa. Hij zei het onlangs op tv aan tafel bij Jeroen Pauw, de dag na de opstand in het Drentse Oranje.

Bewoners hadden daar de auto van staatssecretaris Klaas Dijkhoff belaagd nadat hij had verteld dat het dorp nog eens zevenhonderd asielzoekers moet opvangen. Een camper werd dwars op straat gezet om de bussen tegen te houden. De woorden van de PvdA-leider wekten verbazing. Als de overheid zich al vijf jaar had kunnen voorbereiden, hoe kan zij Oranje dan zo overrompelen?

Nu problemen met de opvang en huisvesting van asielzoekers veel aandacht krijgen, komt de vraag op of Nederland heeft zitten suffen. De chaos in Libië, de oorlog in Syrië, de gammele bootjes op de Middellandse Zee, de duizenden drenkelingen, de overvolle asielzoekerscentra in Italië en Griekenland. Waren dat geen aanwijzingen dat de aantrekkingskracht van Europa aan het toenemen was? En was de huidige groei gezien de relatieve populariteit van Nederland onder asielzoekers niet enigszins te voorspellen geweest?

Het zijn achteraf makkelijke vragen die suggereren dat het kabinet niet zat op te letten, maar dat is te kort door de bocht. Ja, aanvankelijk domineerden in discussies over Syrië vragen als hoe president Assad te verdrijven, hoe te reageren op gifgasaanvallen en hoeveel Syrische vluchtelingen uit te nodigen naar Nederland: 250 of 500? Maar wie het debat de laatste jaren volgde, zag ook toenemende zorgen over de aanhoudende migratiegroei.

2013: scheepsramp bij Lampedusa
Zoals in het najaar van 2013. De oorlog in Syrië is dan ruim twee jaar aan de gang, op de Middellandse Zee zinkt voor de kust van Lampedusa een boot met migranten. Circa 350 van hen vinden er de dood. De grensbewaking op zee moet beter, concludeert staatssecretaris Fred Teeven (VVD, veiligheid en justitie) na Europees overleg. Al weet hij dat het daarmee niet gedaan is. “De achterliggende redenen waarom mensen zulke gevaarlijke tochten ondernemen zijn complex”, schrijft hij. Er is ‘niet direct een kant-en-klare oplossing’.

Teeven ziet het aantal Syrische asielaanvragen in Nederland oplopen: van 170 in 2011 naar 2673 in 2013. Het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (Coa), dat de afgelopen jaren juist veel opvangplekken heeft afgestoten, ziet zich genoodzaakt nieuwe locaties op te zetten. Het azc in het Groningse Bellingwolde gaat weer open, er komen bedden in het Limburgse Sweikhuizen en in de winter kunnen asielzoekers terecht in de vakantiewoningen van recreatiepark Duinrell.

© ANP. Vluchtelingen worden opgevangen in een kazerne in Oirschot.

PVV-Kamerlid Sietse Fritsma munt de term ‘asielcrisis’, maar hij krijgt geen bijval
Teeven is op z’n hoede. Hij voelt er niets voor om vluchtelingen over te laten komen om hen hier tijdelijk bij familie te laten verblijven, iets wat de Tweede Kamer (inclusief regeringspartij PvdA) bepleit. Grote kans dat zij hier alsnog asiel aanvragen, stelt Teeven. Met alle gevolgen van dien: langere wachttijden bij de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), hogere opvangkosten en waarschijnlijk nog meer asielzoekers. “De ervaring leert dat lange wachttijden een aanzuigende werking hebben.”

Voorjaar 2014: veel Eritreëers
Een halfjaar later luidt Teeven plotseling de noodklok. Hij schuift op 14 mei 2014 aan bij tv-programma ‘Eén op één’. Met nieuws. “Er komen nu gemiddeld duizend asielzoekers per week naar Nederland”, zegt Teeven. Vooral veel Eritreeërs, vermoedelijk geholpen door mensensmokkelaars. “Dat zijn alarmerende cijfers”, reageert interviewer Sven Kockelmann. “Als dat zo doorgaat, zit je aan het einde van het jaar op?” “Dan kom je op 65.000 mensen die naar Nederland komen”, antwoordt Teeven.

Verbazing alom: 65.000? Dat aantal is al bijna vijftien jaar niet meer gehaald. Het lijkt ook onwaarschijnlijk dat zich de rest van het jaar elke week duizend nieuwe asielzoekers melden: een ongebruikelijk hoog aantal. Bovendien telt Teeven ook de tweede aanvragen mee van asielzoekers die hier al zijn.

PVV-Kamerlid Sietse Fritsma munt de term ‘asielcrisis’, maar hij krijgt geen bijval. “Het heeft er toch alle schijn van dat wat beweerd werd door de staatssecretaris nog maar heel erg moeilijk onderbouwd kan worden met de cijfers die we zien”, zegt SP-Kamerlid Sharon Gesthuizen een dag na de tv-uitzending. Volgens Joël Voordewind van de ChristenUnie extrapoleert Teeven de cijfers van één week met effectbejag als vooropgezet doel. “Hij probeert ons allemaal de angst aan te jagen dat we worden overspoeld door asielzoekers.”

Ze zien hun gelijk bevestigd in de cijfers aan het eind van het jaar. Het komt in 2014 niet tot de door Teeven voorspelde 65.000 asielaanvragen. De teller stopt net na de 30.000 als herhaalde aanvragen en die van nareizende familieleden worden meegerekend. Anders zijn het er nog geen 24.000.

© ANP. Vluchtelingen bij de Generaal-majoor de Ruyter van Steveninck kazerne in Oirschot.

Regeren is een beetje vooruitzien. Dat is niet je kop in het zand steken en je alles laten overkomen. Je moet ook de lokale overheden waarschuwen
Fred Teeven
Najaar 2014: let op, opstopping
Teeven blijft waarschuwen. De prognosemodellen op zijn ministerie houden het voor 2015 op 33.000 asielaanvragen, vertelt hij november vorig jaar. Maar dat kunnen er ook zomaar 40.000 zijn, voegt hij eraan toe. “Dat vraagt een enorme inspanning van uitvoerende diensten in de vreemdelingenketen.” Hij vertelt dat de wachttijden bij de IND oplopen, en wijst op de ‘opstopping’ in de asielzoekerscentra omdat gemeenten niet genoeg woonruimte beschikbaar stellen voor asielzoekers met verblijfspapieren. Eind 2014 wachten al 10.000 vluchtelingen in azc’s op huisvesting.

Achterdochtig geworden door Teevens eerdere niet uitgekomen voorspelling, wantrouwt een deel van de Kamer de nieuwe prognoses. Voordewind van de ChristenUnie verwijt Teeven ‘spookbeelden’ te creëren. “Dit is geen spookscenario, dit is gewoon keiharde realiteit”, zegt Teeven. “Regeren is een beetje vooruitzien. Dat is niet je kop in het zand steken en je alles laten overkomen. Je moet ook de lokale overheden waarschuwen. Die mensen moet je wel voorbereiden op wat hun soms te wachten staat.”

Zomer 2015: alle ogen op de Balkanroute
In de maanden die volgen lijkt Teeven er weer naast te zitten: in de eerste helft van 2015 kloppen minder vreemdelingen in Nederland aan dan in de eerste helft van 2014. Wel blijft het Coa nieuwe asielzoekerscentra openen, omdat de doorstroom van vergunninghouders naar huurwoningen stokt. Los daarvan lijkt de boel redelijk onder controle.

Totdat de zomer begint. Migranten bewegen zich dan in ongekend grote aantallen via praktisch alle grensovergangen naar Europa: met bootjes van Turkije naar Griekenland, van Libië naar Italië, via de Balkanroute naar Hongarije, Oostenrijk en verder. Berichten over 71 gestikte migranten in een vrachtwagen in Oostenrijk en beelden van een in Turkije aangespoelde Syrische peuter zetten de schijnwerpers weer vol op het vluchtelingenvraagstuk.

Onder dat gesternte worden de cijfers van Teeven inderdaad ‘keiharde realiteit’. Alleen al in de eerste negen maanden van dit jaar registreerde de IND bijna 36.000 asielaanvragen, tegenover een kleine 30.000 in heel 2014. Zelfs Teevens eerder weggehoonde cijfer van 65.000 asielzoekers komt dichterbij: zijn opvolger Klaas Dijkhoff houdt voor dit jaar inmiddels rekening met ‘tussen de 50.000 en 60.000’ aanvragen, zo liet hij vorige week weten.

© ANP. De ChristenUnie, de partij die Teeven (foto, midden) eerder paniekzaaierij verweet, spreekt nu van een ‘mistaxatie’ van het aantal nieuwkomers.

De krappe reserves worden ook pijnlijk duidelijk in Oranje, als Dijkhoff zonder bedden zit en de gemeente Midden-Drenthe begin oktober dwingt tot opvang
Najaar 2015: kabinet oogt verrast
Hoewel Teeven vorig jaar kennelijk al rekening hield met zulke aantallen, lijken de betrokken diensten en gemeenten niet op dergelijke scenario’s voorbereid. Zo is het aantal vluchtelingen in asielzoekerscentra dat gehuisvest moet worden alleen maar gegroeid. Pas als na de zomer duidelijk wordt hoeveel extra opvanglocaties er nodig zijn – waarvan de komst geregeld gepaard gaat met lokaal verzet – lijkt het kabinet spijkers met koppen te willen slaan en komt er schot in alternatieve huisvesting in containers en kantoren.

Verder blijken de bedden die erkende vluchtelingen in azc’s bezet houden niet zo makkelijk aan te vullen. Hoe hoog de nood is, is te merken als staatssecretaris Dijkhoff zich in augustus genoodzaakt ziet in de Volkskrant een beroep te doen op ‘stoere’ bestuurders om hem te helpen aan nieuwe opvanglocaties. “Het ligt overal lastig, maar het probleem is te groot. We hebben niet meer de tijd om jaren na te denken of er ergens een azc kan komen.”

De krappe reserves worden ook pijnlijk duidelijk in Oranje, als Dijkhoff zonder bedden zit en de gemeente Midden-Drenthe begin oktober dwingt tot opvang. En dan zijn er nog de bussen die asielzoekers van noodopvang naar noodopvang rijden. Dat terwijl het Coa in april, maanden voor de huidige piek, al had gewaarschuwd de komende tijd zeker tienduizend extra bedden nodig te hebben en achter te lopen op schema.

Op andere punten oogt het kabinet ook verrast. Zo moest het personeelsbestand bij de IND dit jaar al tot twee keer toe met honderd medewerkers worden uitgebreid. Die hoor- en beslismedewerkers moeten ook in het weekend aan de slag om te voorkomen dat de asielaanvragen zich ophopen.

Er was paniek in de Trêveszaal, maar maatregelen, ho maar. We zijn nog niet eens op de helft van de 65.000, maar de opvang schiet al tekort
Nu: ad hocopvang
Voor de oppositie zijn het allemaal aanwijzingen dat het kabinet er niet klaar voor was. Politici die Teevens voorspellingen hekelden, gebruiken die nu als stok om mee te slaan. Zoals D66-fractieleider Alexander Pechtold afgelopen week. “Vorig jaar zei het kabinet dat er 65.000 vluchtelingen zouden komen. Er was paniek in de Trêveszaal, maar maatregelen, ho maar. We zijn nog niet eens op de helft van dat aantal, maar de opvang schiet al tekort. We zijn dus slecht voorbereid.” Voorman Arie Slob van de ChristenUnie, de partij die Teeven eerder paniekzaaierij verweet, spreekt nu van een ‘mistaxatie’ van het aantal nieuwkomers. “Zelfs op basis van de cijfers die de afgelopen maanden al beschikbaar waren, kon je weten dat het hogere aantallen zouden worden.”

Met hogere aantallen hielden we wel rekening, zei Dijkhoff vorige week, maar zo hoog als nu? “De echte piek vanaf augustus zag ik niet aankomen, en mijn Europese collega’s van alle andere lidstaten evenmin.” De opvang van asielzoekers wordt daarom ‘op een iets meer adhokkerige manier’ georganiseerd, maar er heeft in Nederland nog niemand op straat hoeven slapen, houdt Dijkhoff de Kamer voor. Het had met de opvang allemaal stukken erger gekund, wil hij maar zeggen.

De schoenen waren simpelweg nat voor we er erg in hadden, is ook de lijn van premier Mark Rutte. Plots kreeg de grafiek de vorm van een ‘hockeystick’. Of het kabinet zich desondanks beter had kunnen voorbereiden? Lastig, meent Rutte. “Als je zou zeggen dat je 20.000 huizen leeg houdt voor het geval dat de asielinstroom toeneemt, verwacht ik niet dat daar draagvlak voor zal zijn. Als je zou zeggen dat asielzoekerscentra die niet meer nodig zijn, toch openblijven omdat je niet weet of de instroom op termijn weer zal toenemen, zal daar ook geen draagvlak voor zijn.”

En die voorspelling van Teeven? Dat aantal van 65.000 asielzoekers was een geëxtrapoleerd cijfer en verdween vorig jaar al snel weer van tafel toen het aantal Eritreeërs dat Nederland als bestemming koos weer afnam, vertelde Rutte vorige week aan de Kamer. “Wij zijn nooit in de buurt gekomen van dat soort aantallen en hebben er ook geen maatregelen voor hoeven nemen.”

Kennelijk heeft het kabinet nooit geloofd in de voorspellingen van Teeven. En VVD-fractieleider Halbe Zijlstra evenmin. “Degenen die deze grote aantallen keurig hadden voorzien, moeten zich maar melden”, zei hij vorige week. “Als zij deze situatie toen al voorzagen, was het leuk geweest als zij haar ook hadden geagendeerd.”

(HJR – nov. ’15) uit Trouw okt. ’15