Wat kan de jonge Europeaan opsteken van Havel?

Wat kan de jonge Europeaan opsteken van Havel? 
Een topvijf.
1. Koester je taal, zij weerspiegelt de werkelijkheid. Hoe je spreekt, zegt wie je geworden bent. De toneelschrijver Havel was een meester in het debunken van holle ideologieën. Waar politiek liegt, verandert de taal, krijgen woorden een andere betekenis. Havel stelde dat absurdistisch aan de kaak in zijn toneelwerk. Met zijn Charta 77, een manifest voor vreedzaam herstel van mensenrechten, gaf Havel alle oppositie achter het IJzeren Gordijn weer inhoud, betekenis.

2. Leef in waarheid. Als politiek totalitair wordt, druist die tegen je geweten en gevoel van rechtvaardigheid in. Geef niet op. Blijf leven alsof de dictatuur niet bestaat, met de blauwdruk van menselijkheid in gedachten.

Toen Havel na zijn eerste periode als politieke gevangene vrijkwam, zei hij nog steeds in gerechtigheid te geloven. Voorbeeldig weigerde deze broze held die de autoriteiten graag te grazen namen, zijn vernuft op te geven. Anne Applebaum noemt hem niet voor niets de grondlegger van de theorie van de oppositie.

3. Geef niet af op normen en waarden. Door knagende vragen over de zin van het leven onder totalitaire regimes, stelde de ongelovige Havel een humanistische survival kit samen. Daarin forse begrippen als orde, integriteit, verantwoordelijkheid, loyaliteit. De Duitse schrijver Heinrich Böll, die ooit zijn werk recenseerde, fronste zijn wenkbrauwen bij deze termen die westerse intellectuelen kapot relativeerden. Waarom koesterde de verfijnde Havel zulke pathetisch aandoende imperatieven? Zijn tijd leert: bij morele diffuusheid moet de geest ouderwets wakker blijven. Normen en waarden doen ertoe, als fundament voor een humane politiek. Later liet Havel zien hoe je die in praktijk brengt: als eerste president van een land waarin steeds meer corrupte patjepeeërs het voor het zeggen kregen.

4. Wees zelfredzaam. In de donkerste tijden raadde Havel zijn landgenoten aan apolitieke verenigingen op te richten. Daar had de partij geen greep op. Zo ontstonden nieuwe sociale verbanden. Het land kreeg een Parallelgesellschaftvol politieke en filosofische debatten, illegale colleges, protestkunst, samizdat. Dat vertaalde zich in het fluweel van de revolutie van 1989. Er was saamhorigheid, vertrouwen. Onthoud ook dat beeld van Havel op het balkon met miljoenen aanbidders aan zijn voeten. Zelden een zo weinig bedreigende massa gezien. Een ontmoeting, geen opruiing. Verleiding, eerder dan leiderschap. Democratie, geen demagogie. Al grapte Havel tegen zijn vriend Adam Mischnik dat hij soms, op een dag met vijf speeches, ging raaskallen. Ook dat typeert hem: zelfspot. De beste remedie tegen ontsporing.

5. Denk werelds. Tsjechische dissidenten poogden het typisch Tsjechische te redden van de marxistische culturele nivellering door Europees te denken. Niet alle neuzen de kant van Moskou op, maar vieren dat je als Middeleuropeaan tradities hebt die ouder zijn dan de topografie van de Koude Oorlog. De term Europa is tegenwoordig synoniem met langzame democratische afbraak. Die term zou Haveliaans in ere hersteld moeten worden. Europa als een politieke en culturele ruimte waarin genoeg moed en doorzettingsvermogen aanwezig is om totalitaire tendensen teniet te doen. Als Havel dat in zulke barre tijden kon, waarom dan niet de vrije burgers van nu?

Nausicaa Marbe is schrijfster en columnist van de Volkskrant.

HJR (8-1-’12)

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s